Trong những ngày tham quan các đảo và nghe chuyên gia thuyết trình trên tàu Albatros, tôi nhận ra mình đã nhìn chim cánh cụt quá đơn giản. Dáng đi lạch bạch khiến ta muốn mỉm cười, nhưng phía sau đôi chân trần, chiếc tổ sỏi và tiếng gọi ồn ào là những cách thích nghi rất khác nhau.
Đi du lịch Nam Cực, quan sát một đàn chim lâu hơn vài phút sẽ đem lại nhiều điều hơn một bức ảnh. Tại sao chúng không mất quá nhiều nhiệt qua bàn chân? Làm sao vừa nghỉ ngơi vừa canh tổ? Và giữa những tiếng kêu chồng lên nhau, chúng tìm lại bạn đời bằng cách nào?
Gentoo, Chinstrap và Hoàng đế: ba câu chuyện cần phân biệt
Gentoo, Chinstrap và chim cánh cụt Hoàng đế là ba loài khác nhau, có nơi sống và chu kỳ sinh sản khác nhau. Gentoo dễ nhận ra qua vệt trắng trên đầu và mỏ cam đỏ; Chinstrap có đường đen mảnh dưới cằm. Chim Hoàng đế lớn hơn, nổi bật với các mảng vàng ở vùng đầu, cổ và sinh sản chủ yếu trên băng biển ven lục địa.
Một chuyến tàu phổ biến đến bán đảo Nam Cực không mặc nhiên bao gồm nơi sinh sản của Hoàng đế. Hãy xem đúng tuyến, điểm ghé và loài có thể quan sát trước khi đặt. Những ví dụ trong bài là câu chuyện sinh học của từng loài, không phải lời hứa bạn sẽ gặp tất cả trong cùng một chuyến.
Đôi chân trên băng: giữ nhiệt bằng cách nào?
Điều khiến tôi tò mò đầu tiên lại nằm ngay dưới thân chim: đôi chân tiếp xúc với mặt đất lạnh trong khi phần thân được che phủ bởi lông. Câu trả lời liên quan đến cơ chế trao đổi nhiệt ngược dòng và điều chỉnh lưu lượng máu.
Các mạch mang máu ra chân nằm gần những mạch đưa máu trở về. Nhiệt được truyền giữa hai dòng, giúp máu trở về cơ thể ấm hơn, còn máu tới phần chân giảm bớt nhiệt trước khi tiếp xúc với môi trường. Nhờ vậy, chim hạn chế mất nhiệt mà vẫn duy trì hoạt động của mô. Đây là một phần của hệ thích nghi, cùng với lông và mỡ dưới da.
Không nên hiểu bàn chân của mọi loài luôn ở đúng 1–2°C, hay cơ chế này ngăn hoàn toàn mọi tổn thất nhiệt. Cơ thể phải liên tục điều chỉnh theo môi trường. Chính sự cân bằng ấy mới đáng kinh ngạc: giữ ấm phần sống còn mà không tiêu hao năng lượng một cách lãng phí.
Chim Hoàng đế: chăm trứng qua mùa đông
Hoàng đế bắt đầu chu kỳ sinh sản vào mùa thu Nam bán cầu. Sau khi chim mái đẻ một trứng, chim trống giữ trứng trên mu bàn chân, dưới nếp da bụng; chim mái trở ra biển kiếm ăn. Trứng thường nở sau khoảng 65–75 ngày. Đến lúc ấy, thời gian nhịn ăn của chim trống, tính cả giai đoạn trước khi nhận trứng, có thể đã kéo dài khoảng bốn tháng. Không nên đồng nhất toàn bộ thời gian nhịn ăn với thời gian ấp trứng.
Để giảm mất nhiệt, các con đực tụ lại thành khối ủ ấm, gọi là huddle. Khối chim không đứng bất động: những bước nhỏ tạo nên sự dịch chuyển và tái sắp xếp. Quan sát tua nhanh cho thấy chuyển động lan truyền theo dạng sóng, một cơ chế phối hợp giúp duy trì độ sát và thay đổi vị trí.
Nếu chim non nở trước khi mẹ trở về, chim bố có thể cung cấp dịch tiết thực quản giàu dinh dưỡng trong thời gian đầu. Đó là chất tiết sinh học được so sánh với “sữa” ở một số loài chim, không phải sữa của động vật có vú.
Tôi thấy câu chuyện chăm con này đã đủ mạnh khi được kể bằng đúng cơ chế tự nhiên. Ta có thể cảm động trước nó mà không cần tưởng tượng chim đang đưa ra những lời thề giống con người.
Chinstrap ngủ hơn 10.000 lần một ngày?
Một nghiên cứu công bố trên Science năm 2023 ghi nhận Chinstrap đang làm tổ có hơn 10.000 đợt ngủ cực ngắn mỗi ngày, trung bình khoảng bốn giây mỗi đợt. Những đợt ngủ tích lũy thành hơn 11 giờ ngủ cho mỗi bán cầu não. Nhóm nghiên cứu đo hoạt động não của chim ngoài tự nhiên, thay vì chỉ suy đoán từ dáng vẻ nhắm mắt.
Kết quả gợi mở cách chim có thể tích lũy nghỉ ngơi trong môi trường cần cảnh giác với kẻ săn trứng và những cá thể khác. Nhưng đó là phát hiện ở loài và bối cảnh được khảo sát; không thể suy ra tất cả chim cánh cụt đều ngủ như vậy, hoặc chúng “không bao giờ ngủ sâu”.
Biết điều ấy rồi, một con chim đứng yên bên tổ bỗng trở nên thú vị hơn nhiều. Sự tĩnh lặng ta nhìn thấy có thể chứa những hoạt động mà mắt thường không nhận ra.
Tiếng gọi giữa đàn và những viên sỏi của chiếc tổ
Với chim Hoàng đế, tiếng gọi giúp hai con nhận ra nhau khi một con quay về sau thời gian kiếm ăn. Âm thanh cá thể cũng là chủ đề nghiên cứu ở nhiều loài chim cánh cụt. Có thể ví nó như dấu hiệu nhận diện bằng giọng, nhưng không nên biến hình ảnh “GPS của trái tim” thành một mô tả thần kinh học theo nghĩa đen. Giải thích từ Đại học Melbourne.
Còn với Gentoo, chiếc tổ bằng sỏi là một phần quan trọng của mùa sinh sản. Cả hai con tham gia xây tổ và chăm trứng. Những mẩu đá được mang về, sắp lại, bảo vệ; từ xa nhìn lại, khu làm tổ giống một khu phố nhỏ luôn có việc phải làm. Thông tin về Gentoo từ Oceana.
Các cảnh tranh giành hoặc lấy sỏi từ tổ lân cận dễ khiến ta bật cười. Tuy vậy, gọi chúng là “kẻ trộm vì tình yêu” chỉ là cách kể dí dỏm. Đừng mặc định mọi viên sỏi đều là quà cầu hôn, hay mọi loài đều gắn bó trọn đời với một bạn tình. Hành vi ghép đôi và mức độ quay lại cùng bạn đời thay đổi theo loài và mùa sinh sản.
Quan sát chim cánh cụt khi du lịch Nam Cực
Hãy để chuyên gia trên tàu giúp bạn nhận diện loài trước khi tìm những hành vi đặc biệt. Quan sát từ khoảng cách cho phép, tránh đường chim di chuyển ra biển và thực hiện vệ sinh giày, thiết bị theo hướng dẫn. Khi động vật đổi hướng vì mình, đó là lúc cần lùi lại theo chỉ dẫn của đội thám hiểm.
Đừng mang sỏi, lông hay bất kỳ vật tự nhiên nào về làm kỷ niệm. Với tôi, thứ đáng mang về là khả năng nhìn kỹ hơn: nhận ra một chiếc tổ, nghe một tiếng gọi và hiểu vì sao sinh vật ấy tồn tại được ở nơi này.
Câu hỏi thường gặp về chim cánh cụt và tour Nam Cực
Nam Cực đi tháng mấy đẹp để xem chim cánh cụt?
Mùa tàu thám hiểm bán đảo thường tập trung khoảng tháng 11–3. Hành vi quan sát được thay đổi từ ghép đôi, làm tổ đến chăm con và rời tổ, tùy loài, điểm ghé và thời điểm. Chọn tháng theo loài muốn tìm hiểu; không có một lịch sinh sản chung cho mọi đàn. Tham khảo thêm chuyên mục du lịch Nam Cực.
Đi tuyến bán đảo Nam Cực có chắc gặp chim Hoàng đế không?
Không. Cần phân biệt tuyến bán đảo phổ biến với hành trình chuyên biệt tiếp cận khu vực của Hoàng đế. Hãy yêu cầu xác nhận tuyến, phương tiện và kỳ vọng quan sát trước khi đặt.
Chim cánh cụt có thật sự ngủ bốn giây một lần?
Nghiên cứu năm 2023 ghi nhận trung bình khoảng bốn giây mỗi đợt ở Chinstrap đang làm tổ. Đây không phải quy luật đã được chứng minh cho mọi loài hoặc mọi thời điểm trong năm.
Vì sao chim cánh cụt không mất quá nhiều nhiệt qua chân?
Nhờ phối hợp trao đổi nhiệt ngược dòng và điều chỉnh lưu lượng máu. Cơ chế này giảm nhiệt thất thoát ở phần chân, hỗ trợ duy trì nhiệt cơ thể cùng các lớp cách nhiệt khác.
Có được đến gần, chạm hoặc cho chim ăn không?
Hãy quan sát theo khoảng cách và hướng dẫn tại chỗ; không chạm, cho ăn hoặc chắn đường động vật. Đội thám hiểm có thể điều chỉnh tuyến đi hoặc dừng hoạt động khi cần bảo vệ đàn chim.
Công ty nào tổ chức tour Nam Cực?
Cùng Đi Du Lịch tư vấn và tổ chức tour Nam Cực, tour VVIP cùng hành trình theo yêu cầu. Với tour độc lạ tập trung vào thiên nhiên, hãy nêu rõ sở thích để chọn tuyến phù hợp. Nhu cầu Du lịch MICE cần được đánh giá theo quy mô đoàn và điều kiện tàu; dịch vụ visa được rà soát theo các nước nhập cảnh, quá cảnh trong hành trình.
Giữa một đàn chim ồn ào, tôi vẫn thích nhất khoảnh khắc một tiếng gọi được đáp lại. Suy tưởng về sự gắn bó là điều người lữ khách mang đến; còn điều thiên nhiên cho ta thấy là những cơ chế sống tinh tế, đáng được hiểu và tôn trọng.
