Một ngôi đền lớn đến đâu mới đủ để một vị vua thôi sợ những việc mình đã làm?
Câu hỏi ấy cứ ở lại trong tôi khi nghe Naung, người hướng dẫn viên bản địa, kể về đền Dhammayangyi ở Bagan, Myanmar. Trước mắt là một khối kiến trúc gạch đồ sộ, tầng tầng thu nhỏ lên cao, gợi dáng một kim tự tháp. Còn trong lời kể là cuộc tranh đoạt ngai vàng, những người ruột thịt bị sát hại và một công trình được cho là xây lên để chuộc lỗi.
Giữa cảnh quan đền tháp Bagan, Dhammayangyi khiến người ta chú ý ngay từ dáng vẻ nặng, chắc và trầm mặc. Nhưng sau khi nghe câu chuyện về ngôi đền, tôi lại nhìn những bức tường lâu hơn cả lúc vừa đến.
Đằng sau vẻ đồ sộ ấy, điều gì là dấu tích lịch sử? Điều gì thuộc về những câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ?
Đền Dhammayangyi ở đâu, có gì đặc biệt?
Đền Dhammayangyi là một ngôi đền Phật giáo tại Bagan, miền trung Myanmar, thường được giới thiệu là ngôi đền có quy mô khối tích lớn nhất Bagan. Công trình có niên đại thế kỷ XII, được gắn với vua Narathu, nổi bật bởi kiến trúc gạch đồ sộ và các hành lang bên trong bị bịt kín. Danh xưng “lớn nhất” nói đến sự bề thế của công trình, không nên hiểu là ngôi đền cao nhất Bagan.
Dhammayangyi nằm trong cảnh quan di sản Bagan, nơi lưu giữ một quần thể kiến trúc Phật giáo đặc sắc bên dòng Ayeyarwady. Bagan được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2019; không phải riêng Dhammayangyi được công nhận như một di sản độc lập.
Với người yêu lịch sử, đây là nơi đáng dành thời gian tìm hiểu. Chỉ riêng sự khác biệt giữa những gì còn thấy trên công trình và những gì được kể về nó đã đủ mở ra nhiều câu hỏi.
Vì sao Dhammayangyi được ví như “kim tự tháp chuộc tội”?
Nhìn từ xa, các tầng kiến trúc thu nhỏ dần tạo nên dáng vẻ gần với một kim tự tháp. Nhưng Dhammayangyi là đền Phật giáo, không phải kim tự tháp theo chức năng hay truyền thống kiến trúc Ai Cập.
Hai chữ “chuộc tội” đến từ câu chuyện gắn với Narathu. Theo truyền thống biên niên sử và những cách kể phổ biến về Bagan, ông đã sát hại vua cha Alaungsithu cùng người anh Min Shin Saw để giành ngai vàng. Việc xây đền được diễn giải như nỗ lực tạo công đức sau những hành vi ấy.
Đó là điểm khiến câu chuyện trở nên day dứt: người nắm quyền muốn để lại một công trình tôn giáo lớn lao, trong khi ký ức về con đường lên ngôi của ông vẫn phủ bóng lên nó.
Ta không thể biết chính xác Narathu đã nghĩ gì trong những đêm ở hoàng cung. Nhưng cách hậu thế kể về Dhammayangyi cho thấy một điều: một công trình có thể rất lớn, còn câu hỏi về người ra lệnh xây nó vẫn không hề nhỏ.
Narathu và câu chuyện ngai vàng phải trả bằng tình thân
Trong mạch chuyện được lưu truyền, bi kịch bắt đầu khi vua Alaungsithu già yếu. Narathu bị kể là đã đưa vua cha đến Shwegugyi rồi sát hại ông. Người anh Min Shin Saw sau đó cũng bị đầu độc, dọn đường cho Narathu nắm quyền.
Các bản kể có thể khác nhau về chi tiết và niên đại. Vì vậy, khi nhắc lại câu chuyện này, cần phân biệt truyền thống sử truyện với những sự kiện đã có đầy đủ bằng chứng độc lập.
Điều khiến tôi nặng lòng khi nghe Naung kể không nằm ở cách một vụ sát hại diễn ra. Đó là mối quan hệ giữa những người trong câu chuyện: cha và con, anh và em, những người lẽ ra phải có thể tin nhau.
Ngai vàng vốn là biểu tượng của quyền lực. Trong câu chuyện về Narathu, nó còn trở thành thứ đẩy tình thân đến chỗ không thể cứu vãn.
Đứng trước ngôi đền, tôi bỗng thấy khoảng cách nhiều thế kỷ ngắn lại. Lòng tham, sự nghi kỵ và nỗi sợ mất phần hơn chưa bao giờ là những điều chỉ có trong sách sử.
Cái chết của nhà vua: Một câu chuyện có nhiều phiên bản
Một phần khác trong lời kể của Naung liên quan đến người vợ có xuất thân hoàng tộc từ Pateikkaya và cái chết của Narathu.
Theo phiên bản phổ biến, sau khi người vợ bị nhà vua sát hại, cha bà đã cử tám người cải trang thành giáo sĩ Bà-la-môn đến trả thù. Narathu chết trong vụ ám sát ấy. Tuy nhiên, cũng có cách giải thích khác liên hệ cái chết của ông với Sri Lanka; ngay cả mốc niên đại trong các tài liệu cũng không hoàn toàn thống nhất.
Bởi thế, những chi tiết như vụ ám sát diễn ra chính xác ở đâu hay các thích khách đã hành động thế nào nên được hiểu trong phạm vi từng bản kể. Không cần biến mọi tình tiết thành sự thật chắc chắn để câu chuyện có sức nặng.
Chỉ riêng hình ảnh một vị vua giành quyền bằng bạo lực rồi có một kết cục đầy biến động đã đủ khiến người nghe suy nghĩ về cái giá của quyền lực.
Mạch gạch không lọt mũi kim: Kỹ thuật xây dựng và lời truyền đáng sợ
Dhammayangyi nổi tiếng với những mạch gạch được xây rất khít. Đi cùng đặc điểm ấy là truyền thuyết Narathu dùng kim kiểm tra: nếu kim lọt qua khe gạch, người thợ phải chịu hình phạt tàn khốc.
Câu chuyện gây ám ảnh vì nó đặt hai điều cạnh nhau: sự hoàn mỹ của công trình và nỗi sợ của người làm ra công trình ấy.
Tuy vậy, truyền thuyết về hình phạt không phải bằng chứng để khẳng định mỗi mạch gạch được đánh đổi bằng máu. Cũng không nên suy từ độ bền của ngôi đền rằng sự tàn bạo là nguyên nhân tạo nên kỹ thuật xây dựng tốt.
Với tôi, nhìn những bức tường này còn là dịp nghĩ đến người thợ. Tên của một vị vua được nhắc đi nhắc lại, còn những người chọn vật liệu, xếp gạch và dựng nên khối kiến trúc khổng lồ hầu như vô danh trong câu chuyện du khách nghe được.
Di sản còn lại có dấu ấn của quyền lực, nhưng cũng chứa công sức và tay nghề của rất nhiều con người.
Vì sao hành lang bên trong Dhammayangyi bị bịt kín?
Một phần không gian và hành lang bên trong đền Dhammayangyi đã bị lấp, nhưng nguyên nhân vẫn chưa được xác định chắc chắn.
Khoảng trống trong lời giải thích tạo chỗ cho nhiều câu chuyện: công trình bị bỏ dở sau khi nhà vua chết, người thợ phản kháng, hay lối đi bị chặn để phong ấn những điều bất an. Những cách kể ấy góp phần tạo nên vẻ bí ẩn của ngôi đền, nhưng không nên được trình bày như kết luận khảo cổ.
Tương tự, hình dáng phần đỉnh hiện nay không đủ để chứng minh câu chuyện về một chóp tháp dát vàng đã được dự định rồi vĩnh viễn không xây.
Điều hấp dẫn ở Dhammayangyi chính là vẫn còn những câu hỏi chưa có lời đáp rõ ràng. Đi qua một di tích, đôi khi ta cần chấp nhận rằng không phải bức tường nào cũng đã kể hết câu chuyện của nó.
Ngôi đền còn đó, nhưng không phải là một khối gạch “bất tử”
Sự tồn tại của Dhammayangyi qua nhiều thế kỷ khiến người đứng trước nó dễ có cảm giác công trình không thể bị khuất phục. Nhưng di sản Bagan đã chịu tác động của thời gian và thiên tai, trong đó có các trận động đất năm 1975 và 2016. Việc bảo tồn là một phần quan trọng để những công trình này tiếp tục hiện diện.
Vì vậy, tôi thích nhìn Dhammayangyi như một di sản cần được gìn giữ hơn là một khối kiến trúc bất tử.
Mỗi viên gạch cũ có giá trị không chỉ bởi nó đã ở đó lâu đến đâu, mà còn bởi những gì nó giúp chúng ta hiểu về kỹ thuật, tín ngưỡng và xã hội của một thời đại.
Rời Dhammayangyi, tôi nghĩ về thứ cha mẹ để lại cho con
Khi chiều xuống, khối đền sẫm lại giữa cảnh quan Bagan. Câu chuyện của Naung đã kết thúc, nhưng trong tôi vẫn còn câu hỏi từ lúc đầu: xây một ngôi đền lớn đến đâu thì đủ để bù đắp những điều không thể lấy lại?
Tôi không có câu trả lời. Và cũng không nghĩ mình có thể phán xét toàn bộ một con người hay một thời đại chỉ sau một lần ghé thăm.
Nhưng câu chuyện tranh đoạt giữa những người ruột thịt khiến tôi nghĩ đến những gia đình rất bình thường. Đôi khi, chỉ một căn nhà, một mảnh đất hay chuyện chia phần đã đủ làm những người từng lớn lên bên nhau không còn muốn ngồi chung một bàn ăn.
Của cải có thể giúp con cái bắt đầu thuận lợi hơn. Nhưng cách cha mẹ sống, cách đối xử với người thân và cách giữ lòng tự trọng cũng là những thứ được truyền lại, dù không xuất hiện trong bất kỳ bản kê tài sản nào.
Có lẽ điều đáng lo không chỉ là để lại cho con bao nhiêu, mà là con sẽ trở thành người thế nào khi có trong tay những thứ ấy.
Dhammayangyi vẫn là một ngôi đền Phật giáo, một di sản kiến trúc và một phần đời sống văn hóa Bagan. Còn lời nhắc về tình thân là điều riêng tôi mang theo từ chuyến đi: đừng đợi đến khi có thể dựng nên một công trình lớn mới nghĩ đến việc sửa một mối quan hệ đã đổ vỡ.
Câu hỏi thường gặp về đền Dhammayangyi, Bagan
Đền Dhammayangyi nằm ở đâu?
Đền nằm tại Bagan, miền trung Myanmar, trong cảnh quan đền tháp của cố đô bên dòng Ayeyarwady.
Dhammayangyi có phải ngôi đền lớn nhất Bagan không?
Dhammayangyi thường được mô tả là ngôi đền có khối tích đồ sộ nhất Bagan. “Lớn nhất” trong cách giới thiệu này không đồng nghĩa với cao nhất.
Ai xây dựng đền Dhammayangyi?
Công trình có niên đại thế kỷ XII và thường được gắn với vua Narathu. Các tài liệu có khác biệt về mốc năm cụ thể, nên cần thận trọng khi nêu thời gian khởi công và kết thúc chính xác.
Vì sao ngôi đền được gọi là “kim tự tháp chuộc tội”?
Đây là cách gọi gợi hình, kết hợp dáng kiến trúc thu nhỏ dần lên cao với câu chuyện Narathu xây đền để tạo công đức sau khi sát hại người thân. Nó không phải tên chính thức hay phân loại kiến trúc của công trình.
Chuyện nhà vua kiểm tra gạch bằng kim có thật không?
Đó là truyền thuyết nổi tiếng gắn với kỹ thuật xây gạch khít của Dhammayangyi. Có thể kể lại như một phần ký ức dân gian, nhưng không nên khẳng định mọi tình tiết trừng phạt thợ đã được kiểm chứng.
Đền Dhammayangyi có bị “nguyền rủa” không?
Những lời kể về lời nguyền hay phong ấn linh hồn thuộc về truyền thuyết. Các hành lang bị bịt kín là một đặc điểm của công trình; cách giải thích bằng yếu tố siêu nhiên không phải kết luận khoa học.
Với Cùng Đi Du Lịch, tìm hiểu một điểm đến cũng là học cách lắng nghe câu chuyện của nơi ấy: say mê trước những điều được kể, đồng thời tôn trọng những điều lịch sử vẫn chưa cho chúng ta biết chắc.
